Γιατί οι ΗΠΑ έστειλαν τον Τζον Ράτκλιφ απέναντι στον αρχηγό της ρωσικής κατασκοπείας – Τα σενάρια για «δοκιμή» του ΝΑΤΟ στη Βαλτική και η ανησυχητική ομοιότητα με την αποστολή Μπερνς πριν από την εισβολή στην Ουκρανία
Ο Ντόναλντ Τραμπ επιχείρησε με μόλις δύο λέξεις να υποβαθμίσει μία από τις πλέον ασυνήθιστες αμερικανικές αποστολές στη Ρωσία τα τελευταία χρόνια. «Semi-routine» (σ.σ σχεδόν συνηθισμενο), είπε για το ταξίδι του Τζον Ράτκλιφ στη Μόσχα. Μόνο που τίποτε στην επίσκεψη δεν παραπέμπει σε ρουτίνα.
Ο διευθυντής της CIA έφτασε απροειδοποίητα στη ρωσική πρωτεύουσα με αμερικανικό στρατιωτικό αεροσκάφος και συναντήθηκε με στελέχη των ρωσικών υπηρεσιών πληροφοριών. Ανάμεσά τους ο Σεργκέι Ναρίσκιν, επικεφαλής της SVR και ένας από τους ανθρώπους που βρίσκονται εδώ και χρόνια στον στενό κύκλο ασφαλείας του Βλαντίμιρ Πούτιν. Ο Ράτκλιφ δεν συνάντησε τον Ρώσο Πρόεδρο. Το Κρεμλίνο, όμως, επιβεβαίωσε ότι ο Πούτιν ενημερώθηκε αμέσως για το περιεχόμενο των συνομιλιών.
Η CIA δεν έχει δώσει δημόσια εξήγηση για το ταξίδι. Ο Τραμπ αρνήθηκε ότι ο Ράτκλιφ μετέφερε κάποιο ειδικό μήνυμα για το ΝΑΤΟ ή το Ιράν. Από την άλλη πλευρά, αμερικανικές πληροφορίες που επικαλείται η Wall Street Journal δίνουν μία πολύ διαφορετική εικόνα: η αποστολή είχε στόχο να προειδοποιήσει τη Μόσχα να μην επιχειρήσει μία κίνηση εναντίον χώρας της Συμμαχίας, με το ενδεχόμενο μιας περιορισμένης ρωσικής ενέργειας στη Βαλτική να βρίσκεται πλέον μέσα στα σενάρια που εξετάζουν οι αμερικανικές υπηρεσίες. Αυτό από μόνο του αλλάζει το βάρος της επίσκεψης.
Γιατί δεν στέλνεις τον αρχηγό της CIA για μια «συνηθισμένη» κουβέντα
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν αρκετούς τρόπους για να μεταφέρουν ένα μήνυμα στη Μόσχα. Υπάρχει το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, υπάρχουν οι διπλωματικοί δίαυλοι, υπάρχει ο Λευκός Οίκος, υπάρχουν ακόμη και οι δημόσιες προειδοποιήσεις που πολλές φορές χρησιμοποιούνται ακριβώς για να μην υπάρξουν παρερμηνείες. Ο επικεφαλής της CIA χρησιμοποιείται διαφορετικά.
Όταν κάθεται απέναντι από τον αρχηγό της SVR, η συζήτηση δεν περιορίζεται σε πολιτικές εκτιμήσεις. Η αμερικανική πλευρά έχει τη δυνατότητα να δείξει –χωρίς να αποκαλύψει πώς γνωρίζει όσα γνωρίζει– ότι έχει εικόνα των ρωσικών κινήσεων, των στρατιωτικών προετοιμασιών ή ακόμη και των συζητήσεων που γίνονται πίσω από τις κλειστές πόρτες του Κρεμλίνου.
Αυτό συνέβη το 2021 και αυτό είναι που κάνει τη σημερινή επίσκεψη πολύ πιο σοβαρή από όσο θέλει να την εμφανίσει ο Τραμπ.
Οι τελευταίες αμερικανικές εκτιμήσεις δεν λένε ότι ο Πούτιν έχει αποφασίσει να εισβάλει σε χώρα του ΝΑΤΟ. Λένε κάτι πιο συγκεκριμένο και ίσως πιο επικίνδυνο: ότι η Μόσχα θα μπορούσε να επιχειρήσει μία περιορισμένη ενέργεια, αρκετά μεγάλη ώστε να δοκιμάσει τη Συμμαχία αλλά αρκετά ελεγχόμενη ώστε να δημιουργήσει αμφιβολία για το εάν πρέπει να ενεργοποιηθεί το Άρθρο 5. Η διαφορά είναι τεράστια.
Η Βαλτική και το στοίχημα του Πούτιν
Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία βρίσκονται εδώ και χρόνια στην κορυφή των δυτικών σεναρίων για μία πιθανή ρωσική «δοκιμή» του ΝΑΤΟ. Δεν χρειάζεται να επαναληφθεί εκεί το ουκρανικό μοντέλο του 2022. Για τη Μόσχα θα ήταν πολύ πιο χρήσιμο ένα επεισόδιο στο οποίο η ίδια η φύση της επίθεσης θα προκαλούσε σύγχυση: μία περιορισμένη εισβολή, μία οργανωμένη επιχείρηση δολιοφθοράς, ένα σοβαρό κυβερνοχτύπημα, μία επίθεση με drones ή μία ενέργεια με τρόπο που θα επέτρεπε στη Ρωσία να αρνηθεί αρχικά την εμπλοκή της. Ακριβώς πάνω σε αυτή τη «γκρίζα περιοχή» έχει χτιστεί μεγάλο μέρος του ρωσικού υβριδικού πολέμου στην Ευρώπη.
Και το πρόβλημα για το ΝΑΤΟ δεν είναι μόνο στρατιωτικό. Είναι πρωτίστως πολιτικό: πόσο γρήγορα μπορούν 32 χώρες να συμφωνήσουν ότι αυτό που συνέβη συνιστά ρωσική επίθεση και ότι πρέπει να υπάρξει συλλογική απάντηση;
Η Λιθουανία έχει μία επιπλέον ιδιαιτερότητα. Στα σύνορά της με την Πολωνία βρίσκεται ο διάδρομος του Σουβάλκι, η στενή λωρίδα γης που χωρίζει τη Λευκορωσία από το ρωσικό Καλίνινγκραντ και αποτελεί τη μοναδική χερσαία σύνδεση των Βαλτικών χωρών με την υπόλοιπη επικράτεια του ΝΑΤΟ. Το συγκεκριμένο σημείο βρίσκεται εδώ και χρόνια στα πολεμικά παίγνια τόσο της Συμμαχίας όσο και της Ρωσίας. Αν αποκοπεί, οι τρεις Βαλτικές χώρες μένουν χωρίς άμεση χερσαία σύνδεση με τους συμμάχους τους. Εάν λοιπόν ο Ράτκλιφ πήγε πράγματι στη Μόσχα για να μεταφέρει μήνυμα γύρω από τη Βαλτική, το περιεχόμενό του δεν θα μπορούσε να είναι ιδιαίτερα περίπλοκο: μην θεωρήσετε ότι μία περιορισμένη επίθεση θα αφήσει περιθώριο στις ΗΠΑ να μείνουν έξω.
Οι φορές που η CIA πήγε στη Μόσχα
Η αποστολή Ράτκλιφ αποκτά περισσότερο ενδιαφέρον εάν τοποθετηθεί δίπλα στις προηγούμενες αντίστοιχες επισκέψεις. Είναι λίγες και σχεδόν όλες συνδέονται με περιόδους κατά τις οποίες Ουάσιγκτον και Μόσχα είχαν κάτι εξαιρετικά σοβαρό να συζητήσουν.
Τον Οκτώβριο του 1992, λιγότερο από έναν χρόνο μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ο Ρόμπερτ Γκέιτς βρέθηκε στη Μόσχα και πέρασε τις πόρτες του Κρεμλίνου για συνάντηση με τον Μπόρις Γέλτσιν και τον Γεβγκένι Πριμακόφ. Ήταν μία εντελώς διαφορετική εποχή. Οι δύο χώρες επιχειρούσαν να δημιουργήσουν, σχεδόν από μηδενική βάση, ένα πλαίσιο συνεργασίας των υπηρεσιών τους σε θέματα πυρηνικής διασποράς, τρομοκρατίας, ναρκωτικών και οργανωμένου εγκλήματος. Ο Γκέιτς παρέδωσε μάλιστα στους Ρώσους στοιχεία για την μυστική αμερικανική επιχείρηση ανάσυρσης σοβιετικού υποβρυχίου από τον Ειρηνικό τη δεκαετία του 1970.
Έναν χρόνο αργότερα, τον Αύγουστο του 1993, ακολούθησε ο Τζέιμς Γούλσι. Για τέσσερις ημέρες συζητούσε με τον Πριμακόφ την εξάπλωση όπλων μαζικής καταστροφής, τη διεθνή τρομοκρατία και τα ναρκωτικά. Η επίσκεψη διακόπηκε όταν ο αξιωματικός της CIA Φρεντ Γούντραφ δολοφονήθηκε στη Γεωργία και ο Γούλσι έφυγε από τη Μόσχα για την Τιφλίδα προκειμένου να παραλάβει τη σορό του.
Τον Αύγουστο του 2000, ο Τζορτζ Τένετ ταξίδεψε επίσης στη ρωσική πρωτεύουσα. Η επίσκεψη συνέπεσε με την τραγωδία του Kursk, γεγονός που τότε πυροδότησε μία σειρά θεωριών στη Μόσχα. Το ταξίδι είχε, όμως, προγραμματιστεί πριν από το δυστύχημα. Στις συνομιλίες με τις ρωσικές υπηρεσίες βρέθηκαν κυρίως η τρομοκρατία και η διακίνηση ναρκωτικών.
Τον Μάρτιο του 2010, ο Λίον Πανέτα πήγε στη Μόσχα μέσα στο κλίμα του «reset» που επιχειρούσε η κυβέρνηση Ομπάμα με τον Ντμίτρι Μεντβέντεφ. Εκεί συναντήθηκε με τον τότε επικεφαλής της SVR Μιχαήλ Φραντκόφ και συμφωνήθηκε η δημιουργία μόνιμης αμερικανορωσικής ομάδας συνεργασίας των υπηρεσιών πληροφοριών. Ήταν ίσως το τελευταίο σημείο των τελευταίων δεκαετιών στο οποίο οι δύο πλευρές πίστεψαν ότι μπορούσαν να οικοδομήσουν κάτι περισσότερο από έναν δίαυλο επικοινωνίας σε περιόδους κρίσης.
Το 2016, οι συνθήκες είχαν πλέον αλλάξει πλήρως. Ο Τζον Μπρέναν πραγματοποίησε μυστικό ταξίδι στη Μόσχα μέσα στον πόλεμο της Συρίας. Η επίσκεψη έγινε γνωστή εκ των υστέρων από Ρώσο αξιωματούχο. Ο Μπρέναν είχε επαφές με την FSB σε μία περίοδο κατά την οποία ΗΠΑ και Ρωσία στήριζαν διαφορετικά στρατόπεδα στη Συρία και επιχειρούσαν ταυτόχρονα να αποτρέψουν μία ανεξέλεγκτη κλιμάκωση μεταξύ τους.
Και μετά ήρθε το 2021
Στις 2 και 3 Νοεμβρίου εκείνης της χρονιάς ο Τζο Μπάιντεν έστειλε στη Μόσχα τον Γουίλιαμ Μπερνς. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Ο Μπερνς μιλούσε ρωσικά, είχε διατελέσει πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Μόσχα και γνώριζε προσωπικά μεγάλο μέρος της ρωσικής ηγεσίας. Συναντήθηκε με τον Νικολάι Πατρούσεφ και τον Σεργκέι Ναρίσκιν. Ο Πούτιν βρισκόταν τότε στο Σότσι και δεν τον συνάντησε αυτοπροσώπως – μίλησαν τηλεφωνικά. Επισήμως, στη δημόσια ατζέντα υπήρχαν οι αμερικανορωσικές σχέσεις, η κυβερνοασφάλεια και άλλα διμερή ζητήματα. Στην πραγματικότητα, η Ουάσιγκτον είχε αρχίσει να ανησυχεί σοβαρά για όσα έβλεπε γύρω από την Ουκρανία. Ρωσικές μονάδες μετακινούνταν προς τα σύνορα, εξοπλισμός συγκεντρωνόταν σε σημεία που δεν παρέπεμπαν σε μία συνηθισμένη άσκηση και οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν αρχίσει να καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ο Πούτιν εξέταζε πραγματικά το ενδεχόμενο μεγάλης στρατιωτικής επιχείρησης.
Η αποστολή Μπερνς είχε, μεταξύ άλλων, έναν σαφή στόχο: να κάνει γνωστό στη Μόσχα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν καταλάβει τι συνέβαινε και ότι μία εισβολή θα είχε τεράστιο κόστος. Λίγους μήνες αργότερα ο πόλεμος ξεκίνησε. Η προειδοποίηση δεν σταμάτησε τον Πούτιν. Η συγκεκριμένη επίσκεψη όμως εξηγεί γιατί το ταξίδι του Ράτκλιφ σήμερα δεν μπορεί εύκολα να μπει στην κατηγορία μιας απλής «συνάντησης εργασίας». Πέντε χρόνια πριν, η Ουάσιγκτον έστειλε τον αρχηγό της CIA όταν πίστευε ότι η Ρωσία πλησίαζε σε μία απόφαση που μπορούσε να αλλάξει ολόκληρη την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Τώρα το έκανε ξανά.
Ο πόλεμος που έχει επιστρέψει μέσα στη Ρωσία
Η Μόσχα έχει λόγους να αναζητεί τρόπους να μεταβάλει τη σημερινή ισορροπία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται χωρίς την αποφασιστική ρωσική νίκη που το Κρεμλίνο περίμενε όταν ξεκινούσε την εισβολή. Παράλληλα, οι ουκρανικές επιθέσεις μεγάλης εμβέλειας έχουν μεταφέρει ένα μέρος του πολέμου πολύ βαθύτερα μέσα στη ρωσική επικράτεια. Διυλιστήρια, ενεργειακές εγκαταστάσεις και στρατιωτικοί στόχοι έχουν δεχθεί επανειλημμένα επιθέσεις, με τις συνέπειες να γίνονται πλέον ορατές και σε πολίτες που μέχρι πριν από λίγα χρόνια μπορούσαν να παρακολουθούν τον πόλεμο σχεδόν αποκλειστικά από την τηλεόραση.
Για το Κρεμλίνο οι επιθέσεις αυτές δεν είναι απλώς ουκρανικές. Η σταθερή ρωσική θέση είναι ότι το Κίεβο λειτουργεί με δυτικά όπλα, δυτικές πληροφορίες και δυτική τεχνολογική υποστήριξη και ότι, συνεπώς, η Ρωσία βρίσκεται ήδη σε μία έμμεση σύγκρουση με το ΝΑΤΟ.
Από εκεί ξεκινά και το ερώτημα που βρίσκεται πλέον στο κέντρο των δυτικών σχεδιασμών: έως πού είναι διατεθειμένος να φτάσει ο Πούτιν για να απαντήσει;
Η κλιμάκωση μπορεί να παραμείνει στην Ουκρανία με μεγαλύτερα κύματα βαλλιστικών πυραύλων και drones. Μπορεί να περάσει ακόμη περισσότερο στον υβριδικό πόλεμο που ήδη καταγράφεται στην Ευρώπη – κυβερνοεπιθέσεις, εμπρησμοί, δολιοφθορές, παρεμβολές, drones και επιχειρήσεις που δεν αφήνουν εύκολα το αποτύπωμα ενός κράτους.
Το πραγματικά επικίνδυνο όριο βρίσκεται μετά από αυτά: στην απόφαση να δοκιμαστεί για πρώτη φορά το κατά πόσο η αμερικανική δέσμευση στο Άρθρο 5 παραμένει ίδια όταν η επίθεση είναι μικρή, σύντομη και εσκεμμένα αμφίσημη.
Το μήνυμα μέσα στη σιωπή
Υπάρχουν όμως και άλλες πιθανές εξηγήσεις για το ταξίδι. Η Ρωσία παραμένει βασικός στρατηγικός εταίρος του Ιράν και η αμερικανική πλευρά έχει κάθε λόγο να θέλει να γνωρίζει μέχρι πού προτίθεται να φτάσει η Μόσχα στην υποστήριξη της Τεχεράνης. Το Ιράν πράγματι βρέθηκε, σύμφωνα με αμερικανικά δημοσιεύματα, μεταξύ των θεμάτων των συνομιλιών. Θα μπορούσαν επίσης να έχουν συζητηθεί νέες ανταλλαγές κρατουμένων, η κατάσταση στην Ουκρανία ή ακόμη και οι ρωσικές προετοιμασίες για νέα κινητοποίηση. Τίποτε από αυτά δεν έχει επιβεβαιωθεί επισήμως. Αυτό που έχει επιβεβαιωθεί είναι διαφορετικό.
Ο επικεφαλής της CIA ταξίδεψε μυστικά στη Μόσχα, ο επικεφαλής της ρωσικής εξωτερικής κατασκοπείας κάθισε απέναντί του και ο Βλαντίμιρ Πούτιν ενημερώθηκε αμέσως μετά. Ήταν η πρώτη γνωστή επίσκεψη αρχηγού της CIA στη ρωσική πρωτεύουσα μετά τον Νοέμβριο του 2021 και η πρώτη μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Η σύγκριση με τον Μπερνς δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη βρίσκεται λίγες εβδομάδες πριν από έναν νέο πόλεμο. Τέτοιο συμπέρασμα δεν προκύπτει από τα διαθέσιμα στοιχεία. Υπάρχει όμως κάτι που η προηγούμενη εμπειρία επιτρέπει να ειπωθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια.
Οι Πρόεδροι των Ηνωμένων Πολιτειών δεν στέλνουν συχνά στη Μόσχα τον άνθρωπο που γνωρίζει περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον στην κυβέρνησή τους για το τι σχεδιάζει η Ρωσία. Το έκαναν τον Νοέμβριο του 2021. Το έκαναν ξανά αυτή την εβδομάδα.